21-ე საუკუნის 20 საუკეთესო

ამ კვირის მთავარი თემა წიგნებია – ხვალ თბილისის წიგნის ფესტივალი იწყება. მე, როგორც ყოველთვის, ველი და შთაბეჭდილებების გაზიარებასაც ვაპირებ; მანამდე კი ერთი გამოკითხვის შესახებ. ზოგადად, რეიტინგები არ მიყვარს, რადგან ადამიანთა ერთი ჯგუფის აზრი შეფასების  უალტერნატივობას არ ნიშნავს, მით უმეტეს მაშინ, როცა საქმე წიგნებს ეხება. თუმცა, ინფორმაციულობის თვალსაზრისით ნამდვილად საინტერესოა და სწორედ ამ მიზეზით გადავწყვიტე, გამოკითხვის შესახებ ბლოგზეც დამეწერა. 
ამერიკულმა ლიტერატურულმა ჟურნალმა The Millions  21-ე საუკუნის 20 საუკეთესო პროზაული წიგნი დაასახელა. გამოქვეყნდა ორი სია – მკითხველების და ექსპერტების მიერ შედგენილი. ექსპერტების ჯგუფში შევიდა 56 ცნობილი ავტორი, კრიტიკოსი და  გამომცემელი. საინტერესოა, რომ მკითხველებისა და ექსპერტების აზრი 10 წიგნზე ერთმანეთს დაემთხვა. მე კი აღმოვაჩინე, რომ სიიდან მხოლოდ ერთი – „არასოდეს გამიშვა“ მაქვს წაკითხული, რაც ახლახანს ითარგმნა ქართულად და შემშურდა რუსების, რომლებიც ოპერატიულად თარგმნიან უახლეს პროზას.

მკითხველების მიერ შედგენილი ოცეული ასე გამოიყურება (სათაურების თარგმნას თავად შევეცდები):

1. ჯუნო დიასი. „ოსკარ უოს მოკლე და განსაცვიფრებელი ცხოვრება“ (2007 წ.) / "The Brief, Wondrous Life of Oscar Wao" by Junot Díaz – დომინიკური წარმოშობის ამერიკელი მწერლის ნახევრად ავტობიოგრაფიულმა რომანმა 2008 წელს პულიცერის პრემია მიიღო.
2. რობერტო ბოლანიო. „2666“ (2004 წ.) / "2666" by Roberto Bolaño – ჩილელი მწერლის ნაწარმოები, რომელიც ავტორის მიერ  5 დამოუკიდებელ წიგნად იყო ჩაფიქრებული, თუმცა მისი გარდაცვალების შემდეგ ერთ წიგნად გამოიცა. 
3. ჯეფრი ეუჯენაიდისი. „საშუალო სქესი“ (2002 წ.) / "Middlesex" by Jeffrey Eugenides – ბერძენი მწერლის ამ წიგნმა 2003 წელს მიიღო პულიცერის პრემია.
4. დევიდ მიტჩელი. „ღრუბლების ატლასი“ (2004 წ.) / "Cloud Atlas" by David Mitchell.
5. კორმაკ მაკარტი. „გზა“ (2006 წ.) / "The Road" by Cormac McCarthy – წიგნის მიხედვით 2009 წელს გადაიღეს ამავე სახელწოდების ფილმი.
6. იენ მაკიუენი. „გამოსყიდვა“ (2001 წ.) / "Atonement"  by Ian McEwan – შესულია ყველა დროის 100 საუკეთესო წიგნს შორის, 2007 წელს გადაიღეს იგივე სახელწოდების ფილმი.
7. მაიკლ ჩაბონი. „კავალერისა და კლეის გასაოცარი თავგადასავალი“ (2000 წ.) / "The Amazing Adventures of Kavalier & Clay" by Michael Chabon – 2001 წელს მიიღო პულიცერის პრემია.
   
8. ჯონათან ფრანზენი. „შესწორებები“ (2001 წ.) / "The Corrections" by Jonathan Franzen.
9. მერილინ რობინსონი. „გილეადი“ (2004 წ.) / "Gilead" by Marilynne Robinson – 2005 წელს მიიღო პულიცერის პრემია.
10. ზედი სმითი. „თეთრი კბილები“ (2000 წ.) / "White Teeth" by Zadie Smith – ბრიტანელი მწერლის სადებიუტო წიგნი.
11. ჰარუკი მურაკამი. „კაფკა სანაპიროზე“ (2002 წ.) / "Kafka on the Shore" by Haruki Murakami.
12. ხალედ ჰოსეინი. „ფრანს ადევნებული“ (2003 წ.) / "The Kite Runner" by Khaled Hosseini.
13. კაძუო იშიგურო. „არასოდეს გამიშვა“ (2005 წ.) / "Never Let Me Go" by Kazuo Ishiguro – იაპონური წარმოშობის ბრიტანელი მწერალი, ბუკერის პრემიის მფლობელი. წიგნი დასახელდა ყველა დროს 100 საუკეთესო წიგნს შორის. 2010 წელს გადაიღეს ამავე სახელწოდების ფილმი.
14. უ. გ. ზებალდი. „აუსტერლიცი“  (2001 წ.) / "Austerlitz" by W.G. Sebald.
15. რიჩარდ რუსო. „იმპერიის დაცემა“  (2001 წ.) / "Empire Falls" by Richard Russo.
16. ალის მუნრო. „გაქცეული“ (2004 წ.) / "Runaway" by Alice Munro.
17. კოლმ ტობინი. „ოსტატი“ (2004 წ.) / "The Master" by  Colm Toibin – ირლანდიელი მწერლის ამ წიგნმა 2004 წელს ბუკერის პრემია მიიღო.
18. ჩიმამანდა ნგოზი ადიჩი. „ყვითელი მზის ნახევარი“ (2006 წ.) / "Half a Yellow Sun" by Chimamanda Ngozi Adichie – ნიგერიელი მწერალი ქალის წიგნი.
19. ჯუმპა ლაჰირი. „არაჩვეულებრივი მიწა“ (2008 წ.) / "Unaccustomed Earth: Stories" by Jhumpa Lahiri – ინდური წარმოშობის ამერიკელი მწერალი ქალის წიგნი.
20. სუზანა კლარკი. „ჯონათან სტრენჯი და მისტერ ნორელი“ (2004 წ.) /  "Jonathan Strange & Mr. Norrell" by Susanna Clarke. 

თითქმის ყველა წიგნი დაჯილდოებულია რომელიმე (ან არაერთი) მნიშვნელოვანი  პრემიით. არსებობს რამდენიმე მათგანის ეკრანიზაციაც. და ბოლოს, ამ ორი გამოკითხვის შედეგები მინიჭებული ადგილების მიხედვით:

დაინახე და დამანახე, ანუ შთაბეჭდილებები თანამედროვე ქართულ პროზაზე

"როცა გაივლი იმ მეწვრილმანის ახლოს, თავისი დუქნის კართან რომ ზის, მეკარის ახლოს, ჩიბუხს რომ ეწევა მეეტლეების სადგომთან, მიჩვენე ეს მეწვრილმანე და მეკარე, მათი პოზა, მათი გარეგნული სახე, რომელიც შეიცავს აგრეთვე მათს ზნეობრივ ხასიათს, მიჩვენე ისე, რომ არ ავრიო არც ერთ სხვა მეწვრილმანესა ან მეკარეში, დამანახე – მხოლოდ ერთი სიტყვის დახმარებით, – რით განირჩევა ეს ცხენი ორმოცდაათი სხვა ცხენისაგან, რომლებიც მას უსწრებენ, თუ უკან მიჰყვებიან" – გუსტავ ფლობერი.

ბოლო დროს ორმა თანამედროვე ქართველმა მწერალმა თქვა – ფანტაზიას ვუჩივით (თუმცა ვაფასებთ ფანტაზიის მქონე მწერლებს) და რასაც ვწერთ, მხოლოდ ჩვენ თავს გადახდენილი ან ჩვენი ყურით მოსმენილი ამბებიაო. არ ვიცი, რატომ ჩათვალეს საჭიროდ ამის საჯაროდ აღნიშვნა, მაგრამ საერთო ფონზე ფიქრისას მათი ნათქვამი თავს იჩენს.

მე ვერ ვიტყვი, რომ თანამედროვე ქართულ პროზას კარგად ვიცნობ – ყველაფერს ვკითხულობ, ყველა ავტორს ვადევნებ თვალს, მაგრამ რაც წამიკითხავს, ძირითადად სწორედ ფანტაზიის ნაყოფია ხოლმე – გამოგონილი პერსონაჟები და ამბები (ხშირად უცხოელი მწერლების ნაწარმოებების გმირებისა და სიტუაციების ანარეკლები), ჩაკეტილი სივრცეები – მხოლოდ ემოციური მდგომარეობის საჩვენებლად. აქ, რა თქმა უნდა, შესაბამის ჟანრებს არ ვგულისხმობ, სადაც ფანტაზია მწერლის მთავარი საყრდენია.

ახალი თაობის ავტორების დიდ ნაწილს, მათი ნაწარმოებებიდან გამომდინარე, ეტყობა, რომ თავის საცხოვრებელ ადგილს იშვიათად ტოვებს, მხოლოდ მეგობრების ვიწრო წრეში ტრიალებს, არ ინტერესდება სხვადასხვა თაობის თუ სოციალური წრის ცხოვრებით, არ მოგზაურობს თუნდაც საკუთარ ქვეყანაში, იკვებება კლიშე შეხედულებებით, რომლებსაც თავს ახვევს კინო, ტელევიზია ან ინტერნეტი (ეს ცალკე ფენომენია და მასზე, იქნებ, სხვა წერილში), კითხულობს მოდურ მწერლებს... და ისე წერს. ერთი სიტყვით, მასისგან მათ მხოლოდ წერის სურვილი თუ გამოარჩევთ.
ალბათ ამიტომ, ხშირად ხდება, რომ პერსონაჟებს ვერ დაინახავ: პორტრეტს არ აგიწერენ, არც გარემოს – სადაც გმირები მოქმედებენ. დასახლებული პუნქტი უმეტესად თბილისია (ნაწარმოებში ნახსენები რომ არც იყოს, იგულისხმება), ან წარმოსახვითი დიდი ქალაქი – ფილმებიდან თუ წაკითხულიდან მიღებულ შთაბეჭდილებათა ნაზავი; ხოლო ამ მოცემულობის შესაბამისად, აღწერილი ურთიერთობები, სიტუაციები, დიალოგებიც – დაშტამპული. თითქოს არავის აინტერესებს პერიფერია. ან იქნებ ცუდი ტონია არათბილისურ (არადიდქალაქურ) ამბებზე წერა? ფილმების გავლენა კიდევ ცალკე აღსანიშნი ამბავია: აკი, ერთ ლიტერატურულ კონკურსში მონაწილე მოთხრობებზე თქვეს კიდეც – ადვილად მიხვდები, მათ დაწერამდე რომელმა ავტორმა რომელი ჰოლივუდური ფილმი ნახაო.

მე მგონია, კარგი პროზაიკოსისთვის გარკვეული ცხოვრებისეული გამოცდილების ქონა ისეთივე აუცილებელია, როგორც წერის ტექნიკის ფლობა; ცხოვრებისეულ გამოცდილებაში ბევრის მნახველობას ვგულისხმობ, რაც თავისთავად დაკვირვების უნარსაც მოიცავს და რაზეც მიხეილ ჯავახიშვილი არაჩვეულებრივად წერს თავის ესეში "როგორ ვმუშაობ":
"რა მასალა უფრო მშველის – ავტობიოგრაფია, დაკვირვება, წიგნი თუ ჩანაწერები? ყველა ერთად, ცალ-ცალკე კი არცერთი. ყველაზე უფრო სახიფათო მწიგნობრული მასალაა. თავისუფალი შემოქმედების მაგიერ ბრმა მიმბაძველობა გამოვა. დაკვირვება ერთ დროს კულტად მქონდა გადაქცეული და ძალიან დამეხმარა. პროზაიკოსისთვის იგი ფრთებს უდრის, უამისოდ ვერ გაფრინდება. შესაძლებელია მან ხალასი ფსიქოლოგიური რამ დასწეროს, მაგრამ ის ვერ შეჰქმნის ცოცხალ ტიპს, ვერ დაგვიხატავს პეიზაჟს, ვერ დაგვანახებს სულიერ-უსულო საგნების ურთიერთობას, ე. ი. ბუნებას, სიცოცხლეს, ცხოვრებას. მისი დანიშნულება კი სწორედ ეს არის და სხვა არაფერი... მარტო წიგნი და კარჩაკეტილობა პატიმრობას უდრის-მეთქი. მწერალმა, ნამეტან კი პროზაიკოსმა, ბევრი უნდა იმოგზაუროს, რათა ყველაფერი ნახოს, განიცადოს, გაიგოს, მოისმინოს და შეისრუტოს, თორემ ვისაც ბევრი არა მიუღია რა, ის ბევრს ვერც მოგვცემს" .
აი, ბეგბედერის ენით რომ რომ ვთქვათ: "ყველა მწერალი ჩამშვებია, ყველა ლიტერატურა დამბეზღებელია".
არ შეგაშინოთ ამ უსიამოდ მჟღერმა სიტყვებმა, – "გადაიკითხეთ ბუმბერაზი კლასიკოსები".

კონსტანტინოპოლი

სიზმარი

4.
ერთხელ წითელქუდას ლურჯქუდა დაუძახეს.
სწორედ მაშინ, როცა თავის წითელ ქუდზე ყვავილი ამოქარგა და ფეიერვერკების მოედნისკენ მიმავალ გზას ასკინკილით გაუდგა.
ლურჯქუდაო! ვარდისფერქუდა მაინც ეთქვა, ჰა – ცისფერქუდა.
რაღა ლურჯი.
თან ისე გამოთქმით!
საქმე იმაშია, ის ლურჯი ქუდი ნანახი ჰქონდა და საშინლად არ მოსწონდა. სიზმარშიც კი არ ასვენებდა: გამოყოფდა კედლის კუთხიდან ლურჯქუდიან თავს მისი უჩინარი პატრონი და წითელქუდას სასწრაფოდ ეღვიძებოდა.
ჰოდა, დაუძახეს თუ არა, კეფა გაეყინა და მიხვდა, სინამდვილეში მაგარი სულელი იყო.

საცოდავია წითელქუდა.
თავისი თავი ებრალება.
კიდევ ერთი პრობლემა აქვს – ენა ჩაუვარდა და მუცელი ჩაცვენილი სიტყვებით ამოექოლა.
ზის ახლა მინდორში. ხან მგელი ელანდება, ხან მგლისფერი მონადირე. ხან კბილების კრაჭუნი ესმის, ხან – თოფის ტკაცუნი.
ისე კი, ერთ ბოთლ „ბორჯომს“ ნატრობს მუცლის ტკივილის დასაამებლად და
საძილე აბებს.

3.
იყო ერთი კიბე.
ხან წვებოდა, ხან დგებოდა.
ხანაც ეყუდებოდა.
წვებოდა, როცა ხელს უშვებდნენ.
დგებოდა, როცა ხელებს მხრებში ჩაავლებდნენ
და ეყუდებოდა, როცა ავიწყდებოდათ... ასვლა, ჩამოსვლა, ან მოსვლა.

ერთხელ უცნაური რამ მოხდა.
მასთან ჩაიმუხლეს და დააცქერდნენ.
ასეთი რამ არასდროს მომხდარა, ჰოდა, კიბეს სიხარულისგან გული აუჩუყდა.
აჩუყებულ გულს გადაშლა სჩვევია და კიბემ თუ მისმა გულმა, ცალ–ცალკე თუ ერთად, გაშალეს მკლავები...
სწორედ ამ დროს ჩამუხლულის ჯიბეში მაღვიძარამ დარეკა..
კიბეს საფეხური ჩამოტყდა.

2.
კაცი იყო, ფაფახი ეხურა.
ერთხელ კაცმა ირმის მუცელზე წინწკლები დათვალა.

1.
აქედან წახვალ, აქ მოხვალ.

. . .
წითელქუდამ თვალები დახუჭა.
ვერ მიხვდა, აბები გადაყლაპა თუ ბორჯომის წყალი.
ვიღაცის ხელმა მხრებზე პლედი წააფარა, მაგრამ წითელქუდას ეს აღარ დაუნახავს.


ქეთი გზირიშვილი




*
კონსტანტინოპოლი (ბერძ.: Κωνσταντινούπολις) ..... რის გამოც მას "ქალაქთა დედოფალი" შეარქვეს.
წყარო: ქართული ვიკიპედია.

**
მოქმედი პირები - სხვა ისტორიიდან (რომელიც გუშინ წავიკითხე), ამ ისტორიის მოსაყოლად.

იგი

ტვინი გუგუნით მუშაობს..
იგი
იგი
იგი -გენიალური!
აღარ მახსოვდა და მთლიანად მომიცვა - სხვანაირად მივიღე ყველაფერი.. ზუსტად ისაა, რაც ახლა მჭირდება და მომწონს - საფიქრი, რომელიც ბრახა-ბრუხით ჩადის თავში და დალაგება უნდა..


...

წაიკითხეთ ან გადაიკითხეთ ჯემალ ქარჩხაძის "იგი"